فشار وزارت صنایع بر صنعت استراتژیک فولاد/ بهمن آرمان

در ابتدا باید به این نکته اشاره کنم که فولاد تا بدانجا اهمیت دارد که در قرآن آیه‌ای به نام الحدید به معنی فولاد داریم. نه تنها در گذشته عصری به عنوان عصر آهن وجود داشت بلکه در انقلاب صنعتی که حدود ۳۰۰ سال پیش از انگلستان آغاز شد، آهن و فولاد نقش بسیار تعیین کننده‌ای داشتند. در حال حاضر نیز به‌رغم ورود کشورهای پیشرفته صنعتی به دوران فراصنعتی و افزایش شدید بخش خدمات و تمرکز بر دیجیتالیزه کردن فرآیند تولید و خدمات مالی همچنان میزان تولید و مصرف فولاد به عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی توسعه یافتگی کشور‌ها تلقی می‌شود. چنانچه به آمار تولید کنندگان فولاد جهان نگاهی شود به استثنای چین که کشور پیشرفته صنعتی تلقی نمی‌شود، ولی بزرگ‌ترین تولید کننده فولاد جهان است تقریبا همه کشور‌های عضو گروه G7 یعنی بزرگ‌ترین اقتصاد‌های جهان، به استثنای انگلستان، کانادا و فرانسه در زمره بزرگ‌ترین تولید کنندگان فولاد جهان هستند. پس از چین، ژاپن در رده نخست قرار دارد پس از آن آمریکا و سپس آلمان و ایتالیا. اصولا کشور‌های بزرگ تولید کالاهای استراتژیک خود را به دیگران واگذار نمی‌کنند به طوری که طبق آمار منتشره توسط انستیتوی آهن و فولاد جهان تولید فولاد در طول ۴۰ سال اخیر تولید فولاد در آلمان از ۴۰ میلیون تن در سال پایین‌تر نیامده است در ژاپن و آمریکا تولید فولاد همچنان در سطح ۹۰ میلیون تن قرار گرفته است. مسأله مهم‌تر ایتالیا است که از سال ۱۹۷۸ تا کنون اجازه نداده تولید فولادش از ۲۴ میلیون تن به پایین‌تر کاهش یابد. البته یک دگردیسی عمده‌ای در نوع فولاد تولید شده به وجود آمده است و آن اینکه بالغ بر ۵۰ درصد تولید فولاد در کشور‌های پیشرفته صنعتی به تولید فولاد آلیاژی خاص و به ویژه ضد زنگ اختصاص پیدا کرده است.

استفاده ترکیه از صنعت فولاد

در دهه ۷۰ میلادی ترکیه به عنوان یکی از کشور‌های عقب مانده و فقیر عضو پیمان ناتو بود، شدیدا دچار تلاطم‌های سیاسی بود که در جنوب شوروی، برای ناتو وجود یک کشور ضعیف می‌توانست خطر‌هایی به دنبال داشته باشد. پس از کودتای ژنرال کنعان اورن در این کشور، او فردی به نام تورگوت اوزال که از کارشناسان برجسته اقتصادی بانک جهانی بود را به عنوان نخست وزیر برگزید. ترکیه بر عکس ایران معادن سنگ آهن ندارد و توسعه اقتصادی بدون تولید فولاد اصولا امکان‌پذیر نیست. نخست وزیر ترکیه با علم به اینکه ترکیه بایستی از طریق واردات آهن قراضه اقدام به تولید فولاد بکند و تولید فولاد به این روش مصرف برق بسیار بالایی دارد، قیمت برق برای واحد‌های فولاد سازی و ایجاد انگیزه در سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را برای مدتی رایگان اعلام کرد. البته هنوز هم دولت ترکیه انرژی برق را به صورت یارانه‌ای به صنایع فولاد پرداخت می‌کند. در حال حاضر ترکیه با تولید ۳۶ میلیون تن در سال، یکی از بزرگ‌ترین تولید کنندگان و صادر کنندگان فولاد جهان است و چند ماه پیش خود را در شرایطی دید که با کمک فناوری و سرمایه‌گذاری شرکت پوسکوی کره‌جنوبی وارد صنعت بسیار پیچیده تولید فولاد ضد زنگ شود.

آغاز شتاب‌گیری در تولید

در مورد ایران، به‌رغم مشکلات و بی‌ثباتی‌های طبیعی پس از انقلاب و سپس جنگ تحمیلی و بمب باران چندین باره ذوب آهن اصفهان و فولاد خوزستان گام‌های بسیار اساسی برداشته شد. فولاد بندرعباس(مبارکه فعلی) به عنوان بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری صنعتی تاریخ ایران که قرارداد آن در سال ۱۹۷۶ یعنی سه سال پیش از انقلاب به امضا رسیده بود با حجم سرمایه‌گذاری ارزی ۲/۴ میلیارد دلار که از طریق فروش مستقیم نفت به ایتالیا تامین مالی می‌شد، در زمان جنگ به علت وجود قراردادی که بر مبنای آن فروش نفت در مقابل خرید فناوری در نظر گرفته شده بود، طبعا با کاستی‌هایی که سایر پروژه‌ها از نظر مالی با آن رو‌به‌رو بودند نشد و عملیات ساخت این مجتمع که در نوع خود در جهان از نظر نوع تولیدات منحصر بفرد است و طول خط تولید آن به‌رغم تراکم واحد‌ها ۵/۸ کیلومتراست با وجود جنگ در حال ساخت بود، به طوری که پس از پایان جنگ در سال ۱۳۷۰ یعنی تقریبا ۵/۲ سال پس از پایان جنگ اولین شمش فولادی خود را تولید کرد. به موازات این امر فولاد خوزستان اقدام به بازسازی بخش‌های بمباران شده کرد و از آنجایی که پیش از انقلاب در دست ساخت بود در سال ۱۳۶۹ تولید خود را آغاز کرد. ذوب آهن اصفهان نیز کوره بلند دوم و سوم خود را ساخت و این بار به جای استفاده از فناوری‌های عقب مانده شوروی سابق از فناوری‌های پیشرفته اروپایی و کره‌جنوبی استفاده کرد. واحد‌های فولادسازی جدید نیز که بزرگ‌ترین آن فولاد خراسان است در دوره سازندگی عملیات اجرایی آن آغاز شد.

صنعت فولاد ایران در حال حاضر با سود بردن از فناوری‌های پیشرفته می‌تواند بازار‌های اروپایی ژاپن و حتی کره‌جنوبی را نیز تسخیر کند. به طوری که در سال گذشته ۱۹ درصد صادرات فولاد مبارکه به کشور‌های اروپایی بوده است که طبیعی است چنانچه محصولات آن با فناوری روز هماهنگ و از کیفیت لازم برخوردار نبودند، نمی‌توانستند در بازار‌های اروپایی مورد استفاده قرار گیرند.

شایسته‌سالاری؛ آری یا نه؟

در ایران تولید خودرو، لوازم خانگی، لوله‌های گاز و نفت و بسیاری از کالا‌های دیگر متاثر از تولیدات این مجموعه بزرگ اقتصادی است. در میان شرکت‌های پذیرفته شده در بورس نیز از نظر سرمایه اسمی پس از شرکت تاپیکو با ۷۵ هزار میلیارد ریال در رده دوم قرار دارد. در زمان تشکیل دولت دوم آقای روحانی انتقاد‌های گسترده‌ای به وزیر پیشنهادی او برای وزارت صنایع، معادن و تجارت صورت گرفته بود این فرد علاوه بر داشتن پیشینه فعالیت در سرویس‌های اطلاعاتی وزیر بازرگانی بوده است که وزارت بازرگانی در ایران به عکس سایر کشور‌ها به معنای وزارت صادرات و واردات نیست بلکه از آن به عنوان وزارت واردات نام برده می‌شود. وزیر فعلی صنعت، معدن و تجارت حتی اداره یک کارخانه کوچک را نیز در کارنامه خود ندارد، حال اینکه چرا چنین فردی برای یک وزارتخانه بسیار کلیدی برگزیده شده است، جای پرسش فراوان دارد. ضمن اینکه از ابتدا نیز پس از اخذ رأی اعتماد از مجلس شورای اسلامی توسط ایشان بسیاری از کارشناسان و مدیران اجرایی کشور اعلام داشتند که باید فاتحه بخش تولید در ایران را خواند و مسائلی که اخیرا در رابطه با تخصیص ارز برای واردات کالا‌های غیر ضروری و ایجاد رانت‌های گوناگون مطرح می‌شود، نمایانگر این واقعیت است که آنچه که کارشناسان پیش‌بینی می‌کردند درست از آب در آمد.

مردم یا عده‌ای خاص؟

در رابطه با صنعت فولاد که یک صنعت استراتژیک است به طوری که حتی آقای دونالد ترامپ به عنوان رئیس‌جمهور جدید آمریکا در نخستین گام به حمایت صنعت فولاد اقدام و تعرفه ۲۵ درصدی بر واردات آن وضع کرد ولی رویکرد وزیر صنعت معدن و تجارت چیز دیگری است. شرکت‌های فولاد سازی ایرانی که که مهم‌ترین آنان فولاد مبارکه است را وادار کرده تا محصولات تولیدی خود را به‌رغم افزایش شدید قیمت اقلام وارداتی به قیمتی چند صد تومان کمتر از قیمت‌های صادراتی در بورس کالا عرضه کند. در مورد ارز حاصله از صادرات نیز همین رویکرد را پیشه کرده است به طوری که شرکت‌های فولاد سازی تنها می‌توانند ۲۰ در صد از درآمد ناشی از صادرات خود را در طرح‌های توسعه هزینه کنند در حالی که در گروه فولاد مبارکه بالغ بر ۲/۱ میلیارد یورو قرارداد‌های توسعه‌ای به امضا رسیده است. فولاد مبارکه تاکنون بدون آنکه ریالی یا دلاری از دولت بگیرد توانسته با سود سالانه خود و ارز ناشی از صادراتش ظرفیت خود را به شکل چشم‌گیری افزایش داد. حال اینکه این مصوبه جناب وزیر با توجه به مشکلات موجود در اخذ فاینانس از کشور‌های معتبر خارجی چه معنایی دارد؟ آن را باید نمایندگان مجلس و کسانی که در مراکز تصمیم‌گیری و تیم اقتصادی دولت حضور دارند از ایشان بپرسند. علاوه بر آن عرضه ارز ناشی از صادرات با نرخ دستوری دولت که کاملا در تضاد با مکانیزم بازار است چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ متاسفانه زنجیره عدم حمایت‌های دولت از صنعت فولاد به اینجا ختم نمی‌شود. هزینه انرژی برای تولید هر تن فولاد در عربستان و قطر به ترتیب ۸ و ۴ درصد است. این نسبت در ایران ۱۳ درصد است. ضمن اینکه وزارت نفت که دست طولایی در آسیب زدن به تولید ملی دارد در سال ۱۳۹۲ قیمت گاز طبیعی فولاد خوزستان را به یکباره و بدون هیچ توجیهی ۸۵ درصد افزایش داد. حال صنعتی که در این شرایط نامناسب توانسته تولید خود را از ۶۰۰ هزار تن در سال ۵۷ به ۲۴ میلیون تن در سال جاری برساند چگونه با چنین تمهیداتی و اقدامات ضد ملی می‌تواند به حیات خود ادامه دهد. ضمن اینکه رانتی که وزارت صنعت معدن و تجارت ایجاد کرده است، در اختیار تعداد مشخصی قرار می‌گیرد. در حالی که تقریبا تمامی شرکت‌های تولید کننده فولاد در بورس پذیرفته شده‌اند و دارای هزاران نفر سهامدار هستند که اگر سهامداران سهام عدالت هم به آنان اضافه شوند بالغ بر چند صد هزار نفر می‌شود یعنی وزارت صنایع با این اقدام دست در جیب مردم کرده و پولی که باید نصیب سهامداران شود را به جیب عده‌ای خاص می‌ریزد.